Nhà vườn miền Tây nuôi ong dú: trao đổi theo mùa

Ở miền Tây, chuyện nuôi ong dú ít khi được bàn trong phòng họp. Nó được kể ở đám giỗ, ở quán cà phê đầu vàm, trên bờ mương lúc hai nhà vườn đứng xịt nước cho cây. Người nuôi ở đây phần lớn là nhà vườn trước rồi mới thành người nuôi ong, nên câu chuyện bao giờ cũng xoay quanh cây: xoài sắp xử lý ra bông, nhãn năm nay trái mùa, sầu riêng đang ra hoa đợt hai.

Hiểu cách nhà vườn miền Tây trao đổi với nhau thì phải đi theo nhịp một năm của vườn, vì mỗi mùa người ta cần nhau vì một chuyện khác.

Một năm vườn, một năm trao đổi

Mỗi tỉnh, mỗi vùng ngọt hay vùng giáp mặn lại lệch nhau một chút, nên ghi lại nhịp của chính vườn mình qua một hai năm là chắc nhất. Phần thời tiết từng mùa có thêm ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Chuyện xử lý ra hoa và cái điện thoại

Nhà vườn miền Tây giỏi làm cây ra trái nghịch mùa. Cái giá phải trả là vườn được phun nhiều đợt quanh lúc ra bông — đúng lúc ong dú tìm tới nhiều nhất. Một đàn ong có thể yếu hẳn chỉ sau một buổi sáng như vậy.

Cách mấy nhà nuôi lâu năm xử lý thì đơn giản đến bất ngờ: xin số điện thoại các vườn giáp ranh, nhờ nhắn một câu trước hôm phun. Hôm đó đóng bớt cửa tổ từ sáng sớm trước khi ong bay, che thùng, chiều mát mới mở. Vườn nào chịu phun chiều muộn thì càng đỡ. Đổi lại, nhà nuôi ong nói cho chủ vườn biết ong dú thụ phấn cho bông xoài, bông nhãn — nhiều người nghe xong tự giác báo luôn.

Mùa nước và độ ẩm: kinh nghiệm truyền tay

Độ ẩm cao kéo dài là kẻ thù thầm lặng của đàn ong dú ở đồng bằng. Thùng gỗ hút ẩm, mốc ở góc, phấn dự trữ chua hỏng, kiến và ruồi hại tổ tìm tới. Những điều nhà vườn hay chỉ cho nhau:

• Kê thùng cao, có mái che riêng, không để sát mặt đất hay sát bờ mương.
• Bôi dầu nhớt cũ hoặc đặt chân giá trong chén nước để chặn kiến.
• Mở thùng ít thôi trong mùa mưa, chọn ngày nắng ráo mới mở.
• Vùng hay ngập thì hẹn trước nhà người quen ở chỗ cao để gửi thùng khi nước lên.

Điều cuối cùng chỉ làm được khi có quen biết. Gửi thùng là gửi cả đàn, không ai gửi cho người lạ.

Đổi tổ: giống quen nước quen đất

Sau mùa hoa, đàn mạnh thì tách ra. Ong dú nhân đàn bằng tách, không có chuyện đi bắt tổ trong rừng hay khoét thân cây — việc đó làm đàn yếu và cạn nguồn ong tự nhiên. Tổ tách từ vườn quen trong vùng đã sống được với cái ẩm, cái nắng của đồng bằng, chở bằng xe máy vài cây số là tới. Nhà có dư tổ thì đổi lấy cây giống, lấy công giúp nhau mở thùng, hoặc bán cho người mới trong xóm. Chuyện mua bán quanh vùng có thêm trong mục Mua bán tại chỗ.

Khi muốn có thêm tổ giống hoặc tìm chỗ bán mật

Không phải xóm nào cũng có người dư tổ đúng lúc mình cần. Lúc đó có thể dò trên chợ mua bán tổ, mật giữa người nuôi, nơi nhà vườn các tỉnh đăng tổ tách và mật. Còn nếu muốn xem một trại nuôi bài bản, trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống nuôi thùng, mật ong dú và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật — nhà vườn miền Tây đi lên Sài Gòn có thể ghé thêm một chặng.

Câu hỏi thường gặp