Đánh giá trại ong dú miền Tây: đi một vòng miệt vườn

Trại ong dú ở miền Tây hiếm khi là một bãi kệ ngay ngắn. Thường thì thùng ong nằm rải trên liếp vườn, dưới tán nhãn, chôm chôm, bưởi, cạnh con mương nước và cây cầu khỉ dẫn qua vườn bên. Nhìn thì thơ, nhưng cũng chính khung cảnh đó giấu những chỗ yếu mà người mua từ nơi khác tới khó nhận ra: đất quanh năm ẩm, kiến mối nhiều, mùa nước lên thì chân kệ ngập, mùa trái thì nhà vườn phun thuốc.

Cách dễ nhất để đánh giá một trại miệt vườn là đi một vòng theo thứ tự, từ ngoài vào trong, mỗi chặng dừng lại nhìn đúng vài thứ.

Chặng một: từ đầu ngõ nhìn vào

Đứng ở cổng hoặc đầu bờ mương, nhìn tổng thể. Thùng có đặt ở chỗ cao ráo trên liếp không, hay nằm dưới trũng sát mặt nước. Có mái che mưa không, hay chỉ dựa vào tán cây. Tán cây trong vườn miền Tây thường dày, mát nhưng cũng giữ ẩm; thùng đặt trong bóng râm kín cả ngày, mặt gỗ lúc nào cũng ướt, là không ổn. Chỗ tốt là có bóng mát buổi chiều nhưng vẫn đón chút nắng sáng.

Chặng hai: cúi xuống nhìn chân kệ

Đây là chỗ nói lên tay nghề rõ nhất ở vùng sông nước.

• Chặn kiến: chân kệ có chén nước, dầu nhớt hoặc vật chặn kiến, và nước trong chén còn sạch, được thay đều.
• Cành và dây: không có nhánh cây, dây leo, dây phơi đồ nào chạm vào thùng. Kiến vàng mà nhiều nhà vườn nuôi trong vườn cam quýt cũng là thứ cần để mắt.
• Mối: chân kệ bằng gỗ thì xem có đường mối đắp đất không.
• Độ cao: hỏi mùa nước lớn năm rồi nước lên tới đâu. Kệ phải cao hơn mức đó một khoảng an toàn.

Chặng ba: đứng trước cửa tổ

Chọn buổi sáng không mưa. Đứng lệch sang một bên để khỏi chắn đường bay, quan sát vài phút. Tổ khoẻ có ong ra vào đều, nhiều con mang phấn vàng ở chân. Cửa tổ ẩm ướt, có mốc, hay có ong chết bám quanh là dấu hiệu cần hỏi lại.

Chặng bốn: mở nắp xem bên trong

Nhờ chủ trại mở. Ong dú không có ngòi đốt nên đứng sát xem được. Ở vùng ẩm, ngoài cầu nhộng, bọng mật và bọng phấn như mọi nơi, còn phải để ý thêm:

Chặng năm: ngồi lại nói chuyện

Hỏi về mùa trong năm

Người nuôi thật ở miền Tây kể được cây trong vườn ra hoa lúc nào — nhãn, chôm chôm, xoài, bưởi, dừa — và mấy tháng mưa dầm đàn ong co cụm lại ra sao. Họ cũng biết mùa nào thì nên tách tổ, mùa nào không. Xem thêm lịch hoa của vùng ở mục Nguồn hoa địa phương.

Hỏi chuyện thuốc

Vườn trái miền Tây phun thuốc nhiều vào mùa ra bông, đậu trái. Hỏi trại có thoả thuận với nhà vườn xung quanh không, có báo trước để đóng cửa tổ không. Ai nói chưa từng nghĩ tới chuyện này thì nên cân nhắc.

Hỏi chuyện mật

Mật ong dú vị chua thanh, nhiều nước, gặp độ ẩm cao càng dễ lên men nếu để ngoài. Trại có nghề sẽ nói rõ họ lọc, đóng chai và cất ngăn mát ra sao. Nếu mua cả tổ lẫn mật, nghe kỹ phần này.

Hỏi tổ đến từ đâu

Tổ tốt được nhân bằng cách tách từ đàn trong trại. Người tách nhớ ngày tách và đàn mẹ.

Khi muốn có chỗ đối chiếu

Ở miền Tây, nhiều nhà vườn mới nuôi vài năm và bán tổ theo phong trào, nên đi thêm một nơi nuôi bài bản để so là đáng công. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi và tách tổ giống, làm mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật — xem ở ongquy.com. Khi đã có tổ, ghi lại mỗi lần mở thùng, lịch chặn kiến và lịch phun thuốc của vườn bên trên app quản lý trại ong sẽ giúp nhìn ra quy luật của chính vườn mình sau một mùa nước. Kinh nghiệm của bà con trong vùng có thêm ở mục Kinh nghiệm người nuôi.

Câu hỏi thường gặp